Atiso – Một loài cây thuốc quý

Atisô (tên khoa học: Cynara scolymus) thuộc họ Cúc Asteraceae là loại cây lá gai lâu năm có nguồn gốc từ miền Nam châu Âu (quanh Địa Trung Hải) đã được người Cổ Hy Lạp và Cổ La Mã trồng để lấy hoa làm rau ăn.

Cây Atiso cao gần 1m hay hơn, có khi tới hơn 2m, trên thân và lá có lông trắng như bông. Lá to mọc cách, phiến lá bị khía sâu, có gai, mặt dưới có lông trắng. Cụm hoa hình đầu, màu tím nhạt. Lá bắc ngoài của cụm hoa dầy và nhọn. Phần gốc nạc của lá bắc và đế hoa ăn được.

Atisô du thực vào Việt Nam đầu thế kỷ 20. Hiện nay, người ta trồng atiso không những chỉ dùng lá bắc và đế hoa để ăn mà còn dùng làm thuốc. Hiện nay tại nước ta Atiso được trồng nhiều ở các tỉnh Tây Bắc như Hà Giang, Sapa, Tam Đảo hay miền trung như Đà Lạt- Lâm Đồng.

Atiso – Một loài cây thuốc quý

Thành phần hóa học của cây Atiso hiện còn đang tiếp tục được nghiên cứu. Trong lá cây có chứa một chất đắng có phản ứng axid gọi là Xynarin đá tổng hợp được. Công thức đã được xác định là axid 1-4 dicafein quinic.

Atisô có chứa các chất khoáng như mangan, phospho, sắt, các vitamin: A , B1, B2, C, cung cấp 50-75 calori. Bông atiso khi nấu chín có tác dụng bổ dưỡng tăng lực, kích thích tiêu hóa làm ngon miệng, lợi gan mật, trợ tim, lợi tiểu, chống độc, tăng tiết sữa cho sản phụ (khi hầm với chân giò).

Atiso có tác dụng trong việc bảo vệ sức khoẻ, giải nhiệt cho cơ thể và đặc biệt là loại cây này còn giúp chúng ta chống và ngăn ngừa một số bệnh như ung thư, phục hồi chức năng gan…

Theo đông y, lá cây Atisô có vị đắng, có tác dụng lợi tiểu và được dùng đề điều trị bệnh phù và thấp khớp. Ngoài việc dùng đế cụm hoa và lá để ăn, Atiso còn được dùng làm thuốc thông tiểu tiện, thông mật, chữa các bệnh suy gan thận, viêm thận cấp và mạn tính, sưng khớp xương. Người ta còn dùng thân và rễ Atisô thái mỏng, phơi khô, công dụng như lá.

Bộ phận dùng là lá tươi hoặc khô, đem sắc hoặc nấu cao lỏng, với liều 2-10g lá khô một ngày, có khi chế thành cao mềm hay cao khô đề bào chế thuốc viên, thuốc tiêm dưới da hay tĩnh mạch. Có thể chế thành dạng cao lỏng đặc biệt dùng dưới hình thức giọt.

Thân và rễ cây Atisô thái mỏng, phơi khô, công dụng giống lá. Hoa cây Atisô dùng trong các trường hợp đau gan, đau dạ dày, ăn uống không tiêu, sản phụ ít sữa, tiểu đường thống phong, thấp khớp, suy nhược cơ thể…